بانک تسویه حسابهای بین المللی

بانک تسویه بین‌المللی، بانکی بین‌المللی است که در سال 1930 با موافقت دولت سوئیس تأسیس شد و هدف آن توسعه همکاری بین بانکهای مرکزی کشورهای عضو آن است. این بانک همچنین در حل‌وفصل امور مالی به عنوان واسطه عمل می‌کند... مرکز بانک در شهر «بال» سوئیس قرار دارد.
این بانک را بعضاً بانک مرکزی بانکهای مرکزی نیز نامیده‌اند.
«فرهنگ توضیحی لغات و اصطلاحات علوم اقتصادی
مؤسسه‌های پولی و مالی بین‌المللی که در پی گسترش بانکها در بین سالهای 34- 1929 و بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم به وجود آمده‌اند، به مرور زمان نقش مؤثر خود را در مسائل اقتصادی- پولی و بین‌المللی نشان داده‌اند. «بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی» یکی از این سازمانها است.
بانک تسویه‌حسابهای‌ بین‌المللی قدیمی‌ترین سازمان در زمینه همکاری پولی بین‌المللی است. این بانک از ابتدای تأسیس (1930)، ارتقای همکاری بین بانکهای مرکزی جهان را به عنوان وظیفه اصلی، در رأس هدفهای خود قرار داده است. هر‌چند در ابتدا بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی تنها نهاد بین‌المللی در زمینه همکاری پولی بوده، اما د‌ر‌حال‌حاضر مؤسسه‌های متعددی مانند صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و صندوق همکاری پولی اروپا در این زمینه فعالیت دارند.
اندیشه تأسیس یک بانک بین‌المللی در قرن نوزده میلادی در ذهنها افتاد. در سال 1886 برای نخستین بار ایجاد یک مؤسسه تهاتر بین‌المللی پیشنهاد شد. این اندیشه بار دیگر در سال 1908 مطرح شد. اما شرایط لازم برای تشکیل آن در پیش از جنگ جهانی اول فراهم نیامد. از سال 1890 تمرکز همکاریهای بانکهای مرکزی در یک مؤسسه مورد توجه قرار گرفت. در بین سالهای 1920 و 1930 این همکاری در چارچوب اعتبارات تثبیت کننده، یعنی اعتباراتی که عموماً در مجموعه اقدامات کمیته مالی جامعه ملل مورد موافقت قرار گرفته بود، شکل گرفت. تلاشهای مستمر در سطوح مختلف برای ایجاد حداقلی از ترتیب و نظم بین‌المللی در گستره بانکهای مرکزی ضروری بود. در سال 1922 کنفرانس اقتصادی بین‌المللی «جنووا» در گزارش کمیسیون مالی خود، سودمندی همکاری مستمر میان مؤسسه‌های ناشر اسکناس و مسئول کنترل سیاست اعتباری، یعنی بانکهای مرکزی، در کشورهای جهان را به رسمیت شناخت. با این وجود اقدام ملموسی برای اجرای بیانیه نهایی کنفرانس به عمل نیامد. به‌گونه‌ای که کشورهای متفق در سال 1923 بدون توجه به تورم شدید حاکم بر اقتصاد آلمان برای ترمیم ویرانیها و بدهیهای ناشی از جنگ جهانی اول وارد مذاکره شدند.
شایان ذکر است که پس از جنگ،‌ برابر عهدنامه ورسای، آلمان ملزم به پرداخت خسارات جنگ به متفقین شده بد. میزان خسارت بالغ بر 132 میلیارد مارک طلا برآورده شده بود و کمیته‌ای از کارشناسان برای پیدا کردن راه‌حلی برای پرداخت خسارت مذکور تشکیل شد. برنامه پیشنهادی کمیته کارشناسان به تصویب متفقین رسید و به مورد اجرا گذاشته شد، اما این برنامه کامل نبود و آلمان امیدوار به کسب تخفیف بود. متفقین که خود به ایالات متحده آمریکا مقروض بودند، می‌خواستند بین طلبهای خود از آلمان و رفع مشکلات پرداخت غرامتهای جنگی تشکیل و برنامه‌ای معروف به «طرح بانگ» برای تأدیه دیون آلمان تدوین شد. برای پرداختهای مربوط به خسارات جنگی نیز تأسیس «بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی» پیشنهاد شد. معاهده تشکیل بانک در 20 ژانویه 1930 در لاهه از سوی کشورهای آلمان، بلژیک، فرانسه، انگلستان،‌ ژاپن و ایتالیا از یک‌سو و کنفدراسیون سوئیس از سوی دیگر امضا شد. این بانک مسئول دریافت اقساط آلمان و تجهیز اعتبارات بعضی دولتها از طریق انتشار قرضه‌هایی بود که توسط گواهیهای دیون آلمان تضمین می‌شد.
هر‌چند در ابتدا بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی تنها نهاد پولی بین‌المللی بود، اما در‌حال‌حاضر مؤسسه‌های متعدد مالی نظیر صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی فعالیت دارند.
بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی در 17 مه 1930 به طور رسمی تأسیس شد و ترمیم تدریجی خرابیهای آلمان را به عهده گرفت. این بانک پس از جنگ جهانی دوم عهده‌دار اداره عملیات پرداختهای اتحادیه اروپا شد و به‌تدریج در عمل وظایف مهمترین را بر‌عهده گرفت و به صورت یک بانک پایاپای بین‌المللی برای رفع مشکلات مربوط به مناسبات پولی و مالی درآمد و به انعقاد اعتبار در سطح بین‌المللی اقدام کرد. هم‌اینک، این بانک به صورت باشگاه کامل بانکهای مرکزی درآمده است.
سرمایه اصلی بانک بالغ بر 500 میلیون فرانک طلا بود که واحد محاسبه آن عبارت است از واحدهای که ارزش طلای آن برابر با ارزش فرانک سوئیس پیش از تنزل قیمت در سال 1936 و بالا رفتن مجدد قیمت در سال 1971 (2903/0 گرم طلای خالص) است. این سرمایه در سال 1969 به 5/1 میلیارد فرانک افزایش یافت. سرمایه اسمی بانک هنوز به طور کامل به جریان نیفتاده و تنها 20 درصد سهام آن آزاد شده است. با این وجود هر‌چند 80 درصد بقیه سرمایه را بانکهای مرکزی کشورهای عضو دراختیار دارند (این سهام رسمی است)، ذخایر آن‌(250 میلیون فرانک طلا) حایز اهمیت است.
مقر بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی در شهر بال سوئیس قرار گرفت و از مقررات خاص دولت سوئیس بهره‌مند شد.
دلیل انتخاب این شهر، بیطرفی و سنت‌های بانکی سوئیس، فقدان بانک ناشر اسکناس و سازمانهای دیگر بین‌المللی در آن بود. مراقبت از عملیات بانک بر‌عهده یک هیأت‌مدیره متشکل از افراد زیر است:
روسای کل بانک مرکزی کشورهای آلمان، بلژیک، ایالات متحده آمریکا، فرانسه، انگلستان، ایتالیا و ژاپن.
هفت مدیر که از طرف مدیران کل بانکهای مرکزی فوق انتخاب می‌شوند.
نه نفر عضو هیأت‌مدیره هم از طرف چهارده عضو اصلی و از روی فهرست نامزدهایی که از جانب مدیران کل بانکهای مرکزی سایر کشورهایی که در آنها سهام بانک منتشر شده و به فروش رفته است، معرفی می‌شود.
بحران اقتصادی- مالی بیسابقه‌ای که در 24 اکتبر سال 1929 در بورس نیویورک به وقوع پیوست و با یک سلسله واکنشهای زنجیره‌ای، دامنه آن تمام اروپا و به‌ویژه بانکهای اتریش و آلمان را فراگرفت، متفقین را در سال 1931 ناگزیر به تعلیق این بانک کرد. در‌نتیجه بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی علت وجودی خود را از دست داد. اما این بانک در اندک مدتی به روش دیگری فعالیت خود را ادامه داد و برای رهایی و نجات بانک ملی اتریش و رایش بانک- که در معرض خطر بودند- برنامه‌ریزی کرد. از آن پس بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی به صورت یک مرکز مشاوره و هماهنگی و عامل همبستگی، در خدمت بانکهای مرکزی قرار گرفت. این بانکها عادت کردند که نقدینگی خود را به بانک مذکور بسپارند و در صورت لزوم برای استقراض پولهای خارجی، بدون اینکه فشاری به بازار وارد شود، به این بانک مراجعه کنند.
همزمان با تأسیس صندوق بین‌المللی پول، موضوع انحلال بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی مطرح شد. با‌این‌وجود بانک به فعالیتش ادامه داد و بین این دو مؤسسه تقسیم کار به وجود آمد. مهمترین تفاوتهای بانک تسویه‌‌حسابهای بین‌المللی و صندوق بین‌المللی پول عبارتند از:
اعضای صندوق بین‌المللی پول دولتها هستند، اما اعضای بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی بانکهای مرکزی می‌باشند.
فعالیتهای بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی بیشتر حالت فنی در امور بانکداری دارد و فعالیتهای صندوق بین‌المللی پول بیشتر ناظر بر سیاستگذاری و هدایت نظام پولی بین‌المللی است.
کمکهای مالی صندوق بین‌المللی پول به طور عمده مشروط به اجرای سیاستهای خاص اقتصادی است، اما کمکهای مالی بانک تسویه‌حسابهای بین‌‌المللی بر طبق اصول بانکداری و کوتاه‌مدت است.
بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی مانند یک بانک عمل می‌کند و 10 تا 15 درصد ذخایر پولی بانکهای مرکزی را به صورت سپرده‌ نگهداری می‌نماید، اما صندوق بین‌المللی پول از اعضا حق عضویت می‌گیرد.
صندوق بین‌المللی پول یک مؤسسه پولی کاملاً بین‌المللی است، اما در بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی تمامی کشورها عضو نیستند؛ هر‌چند که دگرگونیهای به‌ وجود آمده در چند دهه اخیر باعث گسترش هر‌چه بیشتر این بانک شده است.
واحد پول صندوق بین‌المللی پول «حق برداشت مخصوص» است و واحد پولی بانک تسویه‌های بین‌المللی فرانک طلا می‌باشد.
در سال 1951 اساسنامه بانک تغییر کرد و متعاقب آن تعداد دیگری از بانکهای مرکزی اروپایی سهام بانکهای مرکزی مؤسس را خریداری کردند و یا افزایش سرمایه بانک حدود 20 کشور به آن پیوستند. رؤسای بانکهای مرکزی از سال 1960 مسئله تحقیق در بازار دلار اروپایی و در صورت لزوم مداخله در این بازار به حساب آنها را به بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی سپردند و بررسی مستمر تعهدات بانکها در مورد کشورهای در حال توسعه را نیز به عهده آن گذاشتند.
در‌واقع بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی به‌وسیله بانکهای مرکزی که در‌عین‌حال سهامدار، مشتری و تأمین‌کننده کادر اداری آن هستند، تأسیس شده است. این بانک در کوششهای بانکهای مرکزی، خزانه‌داریها و بانکهای اصلی برای کمک به برخی بازارهایی که دچار مشکلاتی می‌شوند، سهیم است و همکاری بین بانکهای مرکزی را تسهیل می‌کند. بانک در مقابل قوانین مربوط به مصادره، ممنوعیت معامله، کنترل ارزی، ممنوعیت صدور ارز و طلا مصون است و مهمترین وظایف آن به شرح زیر است:
خرید و فروش شمش طلا و سکه به حساب خود و بانکهای مرکزی.
نگهداری طلا به حساب بانکهای مرکزی و نیز نزد بانکهای مرکزی برای خود تحت سرفصل طلای بانک.
اعطای اعتبار یا دریافت وام از بانکهای مرکزی در مقابل طلا و اسناد کوتاه‌مدت با قابلیت نقدینگی بالا و دیگر اسناد بهادار مورد قبول.
خرید‌و‌فروش ارز و اسناد بهادار قابل داد‌وستد به غیر از سهام به حساب خود و بانکهای مرکزی.
تنزیل یا تنزیل مجدد، خرید‌ یا فروش یا و یا بدون ظهر‌نویسی بروات ارزی، چکها و سایر تعهدات کوتاه‌مدت با نقدینگی ممتاز از‌جمله اسناد خزانه و سایر اوراق بهادار کوتاه‌مدت دولتی که قابل داد‌و‌ستد باشد.
افتتاح و نگهداری حسابهای جاری و سپرده نزد بانکهای مرکزی.
قبول سپرده در ارتباط با قراردادهای امانی وضع‌شده میان بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی و دولتها در ارتباط با تسویه‌حسابهای بین‌المللی.
بانک به عنوان عامل یا رابط بانک مرکزی چنانچه آن بانک مایل نباشد رأساً در عملیات بین‌المللی وارد شود، عمل می‌کند.
هر‌گونه عملیات بانک یا بانکهای مرکزی (با رعایت مقررات مورد اشاره در بالا) با هر بانک دیگر یا بانکدار یا شرکت یا اشخاص دیگر انجام‌پذیر است، مشروط بر اینکه بانک مرکزی کشور متبوع ممانعت نکند.
بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی که از زمان تأسیس تاکنون هسته اصلی همکاری بانکهای مرکزی اروپا به شمار می‌رود، می‌کوشد تا گستره وظایف خود را از طریق تحت پوشش قرار‌دادن اقتصادهای نوپا و ایجاد یک سازمان کاملاً جهانی افزایش دهد. بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی در برنامه موسوم به «برنامه گسترش»‌ از کشورهای با اقتصاد شکوفا و بخشهای مالی در حال رشد دعوت کرده است که در فعالیتهای این بانک و کمک به تفاهم در مواردی مانند ریسک سیستمیک و سیاست پولی مشارکت کنند.
نقش جهانی بانک تسویه حسابهای بین‌المللی تنها نشان‌دهنده طبیعت بدون مرز بازارهای مالی امروز نیست، بلکه منعکس‌کننده تمایل بانکداران مرکزی به تسهیم تجارت و ایجاد تفاهم متقابل درباره چگونگی هدایت بازارهای پرنوسان است. انگیزه اعطای نقش مهمتر به بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی در سال 1944 و به هنگام انتقال مؤسسه پولی اروپا به فرانکفورت پدید آمد. در آن هنگام، کشورهای گروه ده به عنوان موتور اصلی همکاری بانکهای مرکزی درنظر گرفته شد و اولین گام نمادین در توسعه بانک تسویه‌حسابهای بین‌المللی به ماورای مرزهای اروپایی، موضوع اعطای موقعیتهای وسیع و عضویت ژاپن، کانادا و ایالات متحده آمریکا بود و از آن پس،‌ کشورهای مهم ثروتمند در آسیا و آمریکای لاتین برای شرکت در جلسات عادی و فوق‌العاده بانک دعوت شده‌اند.